Hayber Geçidi, Çin-pakistan Ekonomik Koridoru İçin Kritik Bir Sınav Haline Geldi

Mayıs 2025'te Çin, Pakistan ve Afganistan dışişleri bakanları Pekin'de bir araya gelerek Afganistan'ı resmen CPEC'e dahil etmeyi kabul etti. Dört ay sonra, 14. Ortak İşbirliği Komitesi (JCC) toplantısı, 2029'a kadar uzanan kapsamlı bir Eylem Planı ile bu değişimi doğruladı — sanayi bölgeleri, ML-1 demiryolu iyileştirmesi ve Torkham'dan Kabil'e, Chaman'dan Spin Boldak'a uzanan batıya doğru bir karayolu uzantısı etrafında inşa edilen CPEC 2.0. Kağıt üzerinde, bu, koridorun on yıl önce imzalanan orijinal plandan bu yana en önemli genişlemesiydi. Ardından, haftalar içinde zemin kaydı.

Ekim 2025'te, sınırın ötesine uzanan militan saldırı dalgasının tetiklediği Pakistan ve Afgan güçleri arasındaki çatışmalar Torkham'ı neredeyse tamamen kapattı. Şubat 2026'ya gelindiğinde, kapanma üç ayı aşmıştı, ikili ticaret ölçüm yöntemine bağlı olarak kabaca üçte bir ila yarı yarıya çökmüştü ve krizin zirvesinde binlerce konteyner mahsur kalmıştı. Bu, 2023'ten bu yana sınır kapısının beşinci büyük kapanışıydı.

Daha derin sorun, Pakistan'ın aslında sunabileceği alternatif bir rotasının olmaması. Orta Asya Bölgesel Ekonomik İşbirliği Enstitüsü (Carec) ve Asya Kalkınma Bankası tarafından derlenen bölgesel ulaşım verileri, Pakistan ile Orta Asya arasındaki ticaretin neredeyse tamamının her zaman Afganistan üzerinden yapıldığını gösteriyor; çünkü Çin üzerinden Kazakistan'a giden paralel rota hiçbir zaman ticari olarak başarılı olamadı. Torkham kapandığında, bir çözüm yolu yok — kargo ya durur ya da kalıcı olarak İran'ın Çabahar limanı veya Özbekistan ve Kazakistan'a yeni demiryolu bağlantıları üzerinden yönlendirilir.

Bu yönlendirme zaten oluyor. Afganistan'ın Orta Asya'ya ihracatı 2024'te yaklaşık 122 milyon dolardan 2025'te 216 milyon dolara sıçradı — bu eğilim çizgisinin tek bir kapanışla çok az ilgisi, tüccarların Pakistan topraklarına artık güvenilemeyeceği sonucuna varmasıyla her şey ilgisi var. Bağımsız izleme verileri bunun yalnızca bir güvenlik hikayesi olmadığını açıkça ortaya koyuyor.

Aynı Carec performans raporu, Ekim 2025 kapanışından önce bile Pakistan'ın bir sınır kapısını geçmek için ortalama süresinin tek bir yılda yüzde 15 artarak 38 saate yükseldiğini, maliyetlerin ve gecikmelerin de yanlış yönde ilerlediğini buldu. Torkham'ın kendi geçiş koridoru, Carec Koridoru 5 olarak bilinen, bölgedeki altı ana güzergah arasında en yavaş performans gösteren olarak sıralandı. Başka bir deyişle, sınır teknik olarak açıkken bile daha az güvenilir hale geliyordu — güvenlik sorununun üzerine bindirilmiş bir yönetişim sorunu.

Çin'in artan katılımı İslamabad ve Kabil'e anlaşmazlıkları yönetmek için yeni bir forum sunuyor — Afganistan'ı baştan CPEC'e getiren aynı üçlü diyalog ve JCC mimarisi. Ancak Ekim 2025 kapanışı, Pekin'in toplayıcı gücünün, ne kadar gerçek olursa olsun, bir garanti anlamına gelmediğinin keskin bir hatırlatıcısı. 2025'teki iki tur üçlü diplomasi, sınır kapısının aylar içinde yeniden kapanmasını engelleyemedi.

Pakistan'ın CPEC Mükemmeliyet Merkezi'nden bir politika notu için sonuç açık: Afgan uzantısına — Peşaver-Kabil otoyolu, ML-1 demiryolu, Karakurum Otoyolu yeniden hizalaması — yapılacak daha fazla sermaye harcaması, siyasi ilişkiler kötüleşse bile önceden onaylanmış ticari kargonun hareket etmesini sağlayan kalıcı bir protokol, gümrük evraklarının tamamen dijitalleştirilmesi ve tek bir anlaşmazlığın tüm batı koridorunu felç edememesi için Chaman ve diğer noktalarda yedek geçiş kapasitesi ile eşleştirilmezse eski bir hatayı tekrarlama riski taşıyor. Gwadar ve Karaçi, coğrafi olarak, karayla çevrili Orta Asya için denize en kısa rota olmaya devam ediyor. Bu değişmedi.

Değişen şey, Kabil, Taşkent ve Almatı'daki tüccarların Pakistan'ın bu rotayı siyasi olarak uygunsuz olduğunda açık tutacağına hâlâ inanıp inanmadığı — ve Torkham'ın kapalı kaldığı her hafta onlara ters dersi öğretiyor. CPEC 2.0, betondan rekabet gücüne, yollardan güvenilirliğe bir geçiş olarak duyuruldu. Torkham, siyaset ve ticaret sınırda bir sonraki çarpıştığında bu vaadin gerçekten test edileceği yer, sevkiyat sevkiyat.