Arabulucular ABD ile İran arasında ateşkese aracılık edebilir mi?

Her yeni saldırı turu uzlaşmanın siyasi maliyetini artırırken, analistler barış penceresinin kapanıyor olabileceği konusunda uyarıyor. Uzmanlara göre, Bahreyn ve Kuveyt'e yönelik saldırılar nedeniyle ABD-İran gerilimi tırmanıyor ve savaş korkusu artıyor. Uzmanlara göre arabulucular, daha ölümcül hale gelen ve giderek daha geniş bir bölgesel çatışmaya dönüşme olasılığı artan bir misilleme döngüsünü durdurmayı umarak ABD ile İran arasında ateşkes sağlamak için yarışıyor.

İran Dışişleri Bakanlığı sözcüsü Esmaeil Baghaei Pazartesi günü yaptığı açıklamada, arabulucuların aktif olarak gerginliğin daha da artmasını engellemeye çalıştıklarını doğruladı ancak herhangi bir ayrıntı açıklamayı reddetti. Axios'un yorumları, Axios'un Katar, Mısır, Pakistan ve diğer bölgesel arabulucuların hem ABD hem de İran'a savaşı 10 gün süreyle durduracak ve geçen ay üzerinde mutabakata varılan geçici mutabakat anlaşmasını (MoU) yeniden canlandırmak için alan yaratacak bir teklif sunduğunu bildirmesinin ardından geldi. Plan aynı zamanda, askeri önlemlerin müzakerelerin önündeki en büyük engellerden biri haline geldiği Hürmüz Boğazı üzerinden ticari gemi taşımacılığının yeniden açılmasını da amaçlıyor.

Ancak diplomatik hamle, ABD ve İran'ın ters yönde ilerlediği bir dönemde geldi. Son günlerde, her iki taraf da kamusal pozisyonlarını sertleştirmeye devam ederken, saldırılar sivil altyapıyı giderek daha fazla vururken, çatışma askeri hedeflerin ötesine geçti. ABD bombalama kampanyasını İran'a kadar genişletti; Başkan Donald Trump ayrıca İran'ın çok sayıda ABD askerinin öldürülmesinin ardından "bedelini ödeyeceğine" söz verdi.

İran ise bölgedeki gemilere ve hedeflere yönelik saldırılarını artırdı. Bu son artış, Washington ve Tahran'ın Nisan ayındaki ateşkesi uzatan ve 28 Şubat'ta İsrail ve ABD'nin İran'a saldırmasıyla başlayan savaşı sona erdirme amaçlı müzakereler için bir çerçeve belirleyen bir Mutabakat Zaptı imzalamasının ardından bir aydır kötüleşen ilişkilerin ardından geldi. O tarihten bu yana her iki hükümet de birbirini defalarca anlaşmayı ihlal etmekle suçladı.

Şimdi sorulması gereken soru, askeri olaylar diplomasinin önüne geçmeden önce arabulucuların her iki tarafı da geri adım atmaya ikna edip edemeyeceğidir. İşte bilmeniz gerekenler. Pazartesi günü gazetecilere konuşan İran Dışişleri Bakanlığı sözcüsü Baghaei, Tahran'ın "arabulucular aracılığıyla iletilen teklifleri" aldığını söyledi.

Baghaei, "Bu aşamada bunların ayrıntılarını tartışmamayı tercih ediyorum" diyerek, İran'ın askeri tepkisinin yanı sıra her türlü diplomatik çabanın da devam edeceğini açıkça belirtti. Son teklifin, Umman, İran ve Katar arasında 11 Temmuz'da Muscat'ta yapılan ancak sonuçta bozulan görüşmelere dayandığı bildiriliyor. Bunun merkezinde, barış zamanında dünya petrol ve doğalgazının beşte birinin geçtiği hayati bir su yolu olan Hürmüz Boğazı yer alıyor.

Bildirilen plan, şu anda ABD deniz ablukası altında olan İran onaylı kuzey rotası ve gemilerin İran'ın saldırılarına maruz kaldığı ABD destekli güney rotası olmak üzere, boğazın nakliye rotalarının tamamen yeniden açılmasını öngörüyor. Teklif kapsamında, müzakerecilere MoU'yu kurtarmaları için zaman tanımak amacıyla askeri operasyonlar da 10 gün süreyle durdurulacak. Axios'un haberine göre, bölgesel yetkililer ayrıca, Uluslararası Denizcilik Örgütü'nün de dahil olduğu ortak olarak yönetilen bir fon veya İran'ın deniz güvenliği ve çevre korumasıyla bağlantılı "makul hizmet ücretleri" olarak tanımlanan tek bir kaynağın tahsil etmesine izin verilmesi de dahil olmak üzere gelecekteki geçiş ücretlerinin yönetimine yönelik mekanizmaları da tartışıyor.

Lancaster Üniversitesi'nde uluslararası ilişkiler profesörü Simon Mabon, Mutabakat Zaptı'nın başlangıçta çatışmaları azaltmayı başardığını, çünkü kasıtlı olarak belirsiz olduğunu, ABD ve İran'a anlaşmayı kabul edebilecekleri şekilde yorumlamaları için yeterli alan sağladığını söyledi. Ancak bu esnekliğin aynı zamanda onun zayıflığı olduğunu da belirtti. Mabon, Al Jazeera'ye, "açıkça can çekişen" anlaşmanın "farklı yorumlarının", her iki tarafın da anlaşmanın şartları dahilinde hareket ettiklerini iddia etmelerine, diğerini ise anlaşmayı ihlal etmekle ve sonuçta anlaşmanın çöküşüne katkıda bulunmakla suçlamalarına olanak sağladığını söyledi.

"Bu nedenle herhangi bir yeni anlaşma, aynı anlaşmazlıkların yeniden ortaya çıkmasını önlemek için daha net taahhütlere ihtiyaç duyacaktır" dedi. Son zamanlardaki askeri gerginlikler durumu daha da karmaşık hale getirdi. Mabon, İran'ın hâlâ Hürmüz Boğazı'nın kontrolünü ana koz kaynaklarından biri olarak gördüğünü, geçen hafta üç ABD servis personelinin ölümünün Trump'ın sert tepki vermesi yönündeki baskıyı artırdığını söyledi.

Mabon'a göre bu, her iki hükümeti de "gerginliği tırmandıran bir tuzağa yakalanacakları" bir misilleme döngüsüne sokma riski taşıyor. Ancak bazı analistlere göre ABD'nin hava saldırısını genişletmesine rağmen daha geniş bir savaştan kaçınmaya çalıştığına dair işaretler hâlâ mevcut. Horizon Engage'in güvenlik direktörü Alex Almeida, El Cezire'ye ABD saldırılarının İran'a doğru genişlediğini, ancak saldırıların "büyük kısmının" hala Hürmüz'e odaklandığını, Beyaz Saray'ın hâlâ çatışmayı kontrol altına almaya çalıştığını öne sürdüğünü söyledi.